માહિતીનો અધિકાર અધિનિયમ 2005: RTI કેવી રીતે ફાઇલ કરવી અને સરકાર પાસેથી જવાબ કેવી રીતે મેળવવો

RTI અધિનિયમ દરેક ભારતીય નાગરિકને જાહેર સત્તાધિકારીઓ પાસે રહેલી માહિતી મેળવવાનો અધિકાર આપે છે. માહિતી મેળવવાની પ્રક્રિયા, સમયમર્યાદા, છૂટછાટો અને જ્યારે માહિતી ખોટી રીતે નકારી દેવામાં આવે ત્યારે અપીલ કેવી રીતે કરવી તે જાણો.

15 મે 2026

લૉ સરલ સંપાદકીય ટીમ દ્વારા — કાનૂની સંશોધન અને સામગ્રી સમીક્ષા

સમીક્ષક: એડવોકેટ હર્વિજયસિંહ એચ. ગોહિલ, વકીલ — બાર કાઉન્સિલ ઓફ ગુજરાત · જી/954/1994

RTI કાયદો શું છે?

માહિતી અધિકાર અધિનિયમ, 2005 (RTI અધિનિયમ) 12 ઓક્ટોબર 2005ના રોજ અમલમાં આવ્યો. આ દરેક ભારતીય નાગરિકને કોઈપણ જાહેર સત્તામંડળ — કેન્દ્રીય, રાજ્ય અથવા સ્થાનિક સરકારની સંસ્થાઓ, જે જાહેર નાણાંથી મોટા પ્રમાણમાં ભંડોળિત છે, પાસેથી માહિતી માંગવાનો અધિકાર આપે છે.

RTI અધિનિયમએ ભારતમાં શાસનની જવાબદારીમાં પરિવર્તન લાવ્યું છે. તેની અમલ બાદના બે દાયકામાં, લાખો RTI અરજીઓએ ભ્રષ્ટાચાર, પ્રોજેક્ટના અમલમાં વિલંબ, ખોટા જાહેર કાર્યો અને સેવાઓના ઇનકારને ઉજાગર કર્યું છે — જેને સામાન્ય નાગરિકો માટે ઉપલબ્ધ સૌથી શક્તિશાળી નાગરિક સાધનોમાંનું એક બનાવ્યું છે.

તમે શું માંગી શકો?

કલમ 2(f) હેઠળ, માહિતીમાં સમાવેશ થાય છે: રેકોર્ડ, દસ્તાવેજો, મેમો, ઇમેઇલ, અભિપ્રાયો, સલાહ, પ્રેસ રિલીઝ, પરિપત્રો, આદેશો, લૉગબુક, કરાર, અહેવાલ, કાગળો, નમૂનાઓ અને ડેટા કોઈપણ સ્વરૂપમાં રાખેલી માહિતી — ઇલેક્ટ્રોનિક, ડિજિટલ, છાપેલી અથવા અન્ય રીતે

તમે પૂછવા માટે: પેન્ડિંગ અરજી અથવા ફાઇલની સ્થિતિ વહીવટી નિર્ણયના કારણો સરકારી પ્રોજેક્ટ પર થયેલ ખર્ચ નિમણૂક, ટેન્ડર અથવા કરારની વિગતો જાહેર સત્તાધિકારીઓ દ્વારા જાળવવામાં આવેલા દસ્તાવેજોની નકલો

RTI કોણ ફાઇલ કરી શકે?

કોઈપણ ભારતીય નાગરિક RTI અરજી કરી શકે છે. કેસમાં પક્ષકાર હોવાની, વ્યાવસાયિક હોવાની અથવા પ્રભાવિત વ્યક્તિ હોવાની કોઈ જરૂર નથી. માત્ર નાગરિક રસ જ પૂરતી પ્રેરણા છે.

RTI ફક્ત વ્યક્તિગત નાગરિકો દ્વારા જ દાખલ કરી શકાય છે — કંપનીઓ, ટ્રસ્ટો, એનજીઓ અથવા અન્ય કાનૂની સંસ્થાઓ દ્વારા નહીં.

RTI અરજી કેવી રીતે કરવી — કલમ 6

પગલું 1: યોગ્ય જાહેર સત્તાધિકારીની ઓળખ કરો તે મંત્રાલય, વિભાગ, અથવા સંસ્થા ઓળખો જે તમારી જરૂરિયાતની માહિતી ધરાવે છે. કેન્દ્ર સરકારની સંસ્થાઓ સેન્ટ્રલ ઇન્ફોર્મેશન કમિશન (CIC) હેઠળ આવે છે; રાજ્ય સરકારની સંસ્થાઓ સંબંધિત રાજ્ય માહિતી આયોગ (SIC) હેઠળ આવે છે.

પગલું 2: અરજી લખો અરજી લખિતમાં હોવી જોઈએ — સાદા કાગળ પર અથવા ટyped. કોઈ નક્કી કરેલ ફોર્મેટ નથી. તે સંબંધિત સત્તા ના Central Public Information Officer (CPIO) અથવા State Public Information Officer (SPIO) ને સંબોધિત કરો. આ બાબતોનો ઉલ્લેખ કરો: તમે કઈ ચોક્કસ માહિતી માંગો છો (સ્પષ્ટ અને ચોક્કસ રહો — અસ્પષ્ટ વિનંતીઓ ઘણીવાર નકારી કાઢવામાં આવે છે અથવા અધૂરી માહિતી આપવામાં આવે છે) તમારું નામ અને સરનામું

પગલું 3: ફી ચૂકવો કેન્દ્ર સરકારની સંસ્થાઓ: ₹10 (ડિમાન્ડ ડ્રાફ્ટ, બેન્કરનો ચેક, ઇન્ડિયન પોસ્ટલ ઓર્ડર, અથવા કેટલીક કચેરીઓમાં રોકડ દ્વારા) રાજ્ય સરકારો: ફી અલગ અલગ હોય છે — સામાન્ય રીતે રાજ્ય અનુસાર ₹10–₹50 ગરીબી રેખા નીચેના વ્યક્તિઓને ફીમાંથી મુક્તિ છે (BPL પ્રમાણપત્ર જોડવું)

પગલું 4: સબમિટ કરો અરજીઓ સબમિટ કરી શકાય છે: જાહેર સત્તાધિકારીના કચેરીએ વ્યક્તિગત રીતે પોસ્ટ દ્વારા ઓનલાઇન RTI Online Portal (rtionline.gov.in (https://rtionline.gov.in)) મારફતે કેન્દ્ર સરકારની સંસ્થાઓ માટે — કોઈ ફી સ્ટેમ્પની જરૂર નથી; ચુકવણી નેટ બેન્કિંગ/કાર્ડ દ્વારા

સમયરેખાઓ — વિભાગ 7

માપદંડ જવાબ: અરજી પ્રાપ્ત થયાના 30 દિવસની અંદર જીવન અથવા સ્વતંત્રતા મુદ્દાઓ: 48 કલાકની અંદર સ્થાનાંતરિત અરજીઓ: કુલ 35 દિવસની અંદર (સ્થાનાંતરણ માટે 5 દિવસ + નવા PIO માટે 30 દિવસ)

જો તમે ત્રીજા પક્ષ વિશે માહિતી માંગો છો, તો PIOએ ત્રીજા પક્ષને પ્રતિસાદ આપવા માટે તક આપવી જોઈએ (કલમ 11), જે સમયમર્યાદા લંબાવી શકે છે.

મુખ્ય છૂટછાટો — કલમ 8

RTI કાયદો સંપૂર્ણ નથી. જાહેર સત્તાધિકારીઓ કાયદેસર રીતે માહિતી આપવાનો ઇનકાર કરી શકે છે જે: રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, સાર્વભૌમત્વ અથવા વ્યૂહાત્મક હિતોને અસર કરે છે કેબિનેટના પત્રો અથવા ચર્ચાત્મક રેકોર્ડ સંબંધિત છે (જ્યાં સુધી નિર્ણય લેવામાં ન આવે) જેનાથી વ્યક્તિના જીવન અથવા સુરક્ષાને જોખમ થાય વિદેશી સરકાર પાસેથી વિશ્વાસમાં પ્રાપ્ત માહિતી છે જે વ્યાપારી રીતે સંવેદનશીલ અથવા વેપાર રહસ્યની માહિતી છે (જ્યાં ખુલાસો તૃતીય પક્ષની સ્પર્ધાત્મક સ્થિતિને નુકસાન પહોંચાડે) જે વ્યક્તિગત માહિતી છે અને જેમાં જાહેર હિતનો કોઈ ન્યાયસંગત કારણ નથી ગુનાઓની તપાસ અથવા પ્રોસિક્યુશન સંબંધિત છે

પરંતુ, માફ કરેલી માહિતી પણ જાહેર કરવી પડે છે જો જાહેર હિતમાં તેને જાહેર કરવાથી નુકસાન કરતાં વધારે ફાયદો થાય — PIOએ આ સંતુલન પ્રક્રિયા કરવી પડે છે.

પ્રથમ અપીલ — કલમ 19(1)

જો CPIO/SPIO: સમય મર્યાદામાં જવાબ ન આપે માહિતી આપવાનો ઇનકાર કરે અધૂરી અથવા ભ્રામક માહિતી આપે વધુ ફી વસૂલે

તમે પ્રથમ અપીલ First Appellate Authority (FAA) પાસે કરી શકો છો — જે CPIO કરતાં સિનિયર અધિકારી હોય છે અને તે જ પબ્લિક ઓથોરિટીનો ભાગ હોય છે — 30 દિવસની અંદર, જવાબ મળ્યા પછી અથવા જવાબની સમયમર્યાદા પૂરી થયા પછી.

FAA ને 30 દિવસની અંદર નિર્ણય લેવો પડશે (કારણો સાથે 45 દિવસ સુધી લંબાવી શકાય છે).

બીજી અપીલ — કલમ 19(3)

જો પ્રથમ અપીલથી અસંતુષ્ટ હોવ, તો તમે બીજી અપીલ કરી શકો છો: Central Information Commission (CIC) — કેન્દ્ર સરકારની સંસ્થાઓ માટે State Information Commission (SIC) — રાજ્ય સરકારની સંસ્થાઓ માટે

બીજી અપીલ પ્રથમ અપીલના આદેશથી 90 દિવસની અંદર દાખલ કરવી જોઈએ. માહિતી આયોગ કરી શકે છે: માહિતીના ખુલાસા માટે નિર્દેશ આપવો વિલંબ માટે દોષિત PIO પર દરરોજ ₹250નો દંડ લગાવવો (મહત્તમ ₹25,000 સુધી) PIO સામે શિસ્તભંગની કાર્યવાહીની ભલામણ કરવી

વિભાગ 4 — સક્રિય ખુલાસો

વિભાગ 4 હેઠળ દરેક જાહેર સત્તાધિકારીએ તેમની વેબસાઇટ પર ચોક્કસ પ્રકારની માહિતી સ્વયંપ્રેરિત રીતે પ્રકાશિત કરવાની આવશ્યકતા છે — બજેટ, સંગઠનાત્મક માળખું, અધિકારીઓની શક્તિઓ અને ફરજો, ચાલુ યોજનાઓની વિગતો, ટેન્ડર સૂચનાઓ અને વધુ. આ નિયમિત માહિતી માટે RTI અરજી કરવાની જરૂરિયાત ઘટાડે છે.

ઉપયોગી સૂચનો

વિશિષ્ટ બનો — "રસ્તા [વર્ષ] માં મંજૂર થયેલા નિર્માણ સંબંધિત ફાઇલોની નકલ, જેમાં ખર્ચ અને કોન્ટ્રાક્ટર વિગતો દર્શાવવામાં આવી છે" એ "રસ્તાઓ વિશેની તમામ માહિતી" કરતાં વધુ અસરકારક છે કલમનો ઉલ્લેખ કરો — તમારી અરજીમાં "માહિતી અધિકાર અધિનિયમ, 2005 હેઠળ" નો સમાવેશ કરો પુરાવા રાખો — ટપાલની રસીદ, સ્વીકાર્યતા, અથવા ઓનલાઈન સબમિશન પુષ્ટિ સાચવી રાખો સમયરેખા ટ્રેક કરો — તમારા કેલેન્ડરમાં 30 દિવસની સમયમર્યાદા નોંધો; જો કોઈ જવાબ ન મળે તો તમારું પ્રથમ અપીલ તરત જ ફાઇલ કરો કેન્દ્ર સરકારની સંસ્થાઓ માટે ઓનલાઈન ફાઇલિંગનો ઉપયોગ કરો — તે આપમેળે ટ્રેલ બનાવે છે

નિષ્કર્ષ

RTI કાયદો ભારતીય નાગરિકો માટે ઉપલબ્ધ સૌથી શક્તિશાળી જવાબદારી સાધનોમાંનો એક છે. આ માટે કોઈ કાનૂની નિષ્ણાતની જરૂર નથી, ઓછા ખર્ચે અને સરળ લેખિત અરજી જરૂરી છે. તમે વિલંબિત રેશન કાર્ડને પડકારતા હો, જાહેર કાર્યોના પ્રોજેક્ટના રેકોર્ડ શોધતા હો, અથવા કોઈ વહીવટી નિર્ણયને પ્રશ્ન કરતા હો, RTI એ શરૂઆતનો બિંદુ છે.

આ લેખ માહિતીના અધિકાર અધિનિયમ, 2005 વિશે સામાન્ય શૈક્ષણિક માહિતી પ્રદાન કરે છે. તે કાયદાકીય સલાહરૂપ નથી. Law Saral એ AI-સંચાલિત ટેક્નોલોજી પ્લેટફોર્મ છે — કાયદાકીય ફર્મ કે સલાહકાર નથી.