भारतातील दत्तक कायदा: CARA, HAMA, JJ Act, आणि प्रक्रिया कशी कार्य करते

भारतात दत्तक घेण्याची प्रक्रिया दत्तक घेणाऱ्या पालकांच्या धर्मानुसार वेगवेगळ्या कायद्यांनी नियंत्रित केली जाते. CARA, हिंदू दत्तक आणि पोषण कायदा, आणि किशोर न्याय कायदा यामध्ये प्रत्येकाचे वेगळे महत्त्व आहे. येथे कायदेशीर प्रक्रियेचा स्पष्ट मार्गदर्शक आहे.

२२ जून २०२६

Law Saral संपादकीय टीम — कायदेशीर संशोधन आणि सामग्री पुनरावलोकन

पुनरावलोकन: अॅड. हरविजयसिंह एच. गोहिल, वकील — बार कौन्सिल ऑफ गुजरात · G/954/1994

भारतातील दत्तक विधानांचा आढावा

भारतामध्ये दत्तक प्रक्रिया कायदेशीरदृष्ट्या गुंतागुंतीची आहे आणि ती विविध कायद्यांद्वारे नियंत्रित केली जाते, जी दत्तक घेणाऱ्या पालकांच्या धर्मावर आणि दत्तक प्रक्रियेच्या स्वरूपावर अवलंबून असते. सर्व नागरिकांसाठी एकच सार्वत्रिक दत्तक कायदा नाही.

तीन प्रमुख चौकट आहेत: Hindu Adoptions and Maintenance Act, 1956 (HAMA) — हिंदू, बौद्ध, जैन आणि शीख यांच्यासाठी Juvenile Justice (Care and Protection of Children) Act, 2015 (JJ Act) — सर्व नागरिकांसाठी उपलब्ध असलेली धर्मनिरपेक्ष चौकट (आंतरदेशीय दत्तकासाठी अनिवार्य) Central Adoption Resource Authority (CARA) — भारतातील दत्तक प्रक्रियेचे नियमन आणि संचालन करणारी वैधानिक संस्था

Central Adoption Resource Authority (CARA)

CARA हे महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाच्या अंतर्गत एक वैधानिक संस्था आहे. भारतातील दत्तक प्रक्रियेचे मुख्य प्राधिकरण म्हणून आणि हाग करारावर आंतरदेशीय दत्तक प्रक्रिया राबविण्यासाठी (ज्याला भारताने स्वाक्षरी केली आहे) कार्य करते.

मुख्य कार्ये: दत्तक घेण्यासाठी कायदेशीरदृष्ट्या मुक्त असलेल्या मुलांचा आणि इच्छुक दत्तक पालकांचा (PAPs) राष्ट्रीय डेटाबेस राखतो विशेषीकृत दत्तक एजन्सीज (SAAs) — दत्तक प्रक्रियेसाठी नोंदणीकृत बाल संगोपन संस्था मान्यता देते सर्व देशांतर्गत दत्तक प्रक्रिया ज्या CARA पोर्टल (cara.wcd.nic.in) द्वारे होतात त्याचे देखरेख करते आंतरदेशीय दत्तक प्रक्रियेस अधिकृतता देते

हिंदू दत्तक आणि भरणपोषण अधिनियम, 1956 अंतर्गत दत्तक प्रक्रिया

हिंदूंमध्ये (बौद्ध, जैन, आणि शीख यांचा समावेश) दत्तक घेण्याचे नियम HAMA नियमन करते. या चौकटी अंतर्गत:

कोण दत्तक घेऊ शकतो? पुरुष हिंदू आपल्या पत्नीच्या संमतीने (जर विवाहित असेल तर) दत्तक घेऊ शकतो; महिला हिंदू फक्त विधवा, घटस्फोटित किंवा अविवाहित असेल तरच दत्तक घेऊ शकते (विवाहित महिला स्वतंत्रपणे HAMA अंतर्गत दत्तक घेऊ शकत नाही — दत्तक प्रक्रिया पतीच्या नावाने केली जाते) दत्तक घेणाऱ्या पालकाचे मानसिक स्वास्थ्य चांगले असावे आणि तो अल्पवयीन नसावा

कोणाला दत्तक घेता येईल? मूल हिंदू असावे 15 वर्षांखालील असावे (जोपर्यंत समुदायात मोठ्या वयाच्या दत्तकासाठी परंपरा नाही) आधीच दत्तक घेतलेले नसावे जर मुलगा दत्तक घेतला जात असेल, तर दत्तक घेणाऱ्या वडिलांकडे आधीच हिंदू मुलगा किंवा नातू नसावा; मुलींसाठीही हेच लागू

औपचारिकता कलम 11 अंतर्गत, वैध संमती नसल्यास दत्तक प्रक्रिया वैध ठरत नाही. जैविक पालकांची संमती आवश्यक आहे आणि योग्य व्यक्तीने मुलाला दत्तक दिले पाहिजे. दत्तक प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी देणे आणि घेणे समारंभ आवश्यक आहे — हस्तांतराची शारीरिक कृती. नोंदणीकृत दत्तक पत्र घेणे अत्यंत शिफारसीय आहे (जरी HAMA अंतर्गत अनिवार्य नाही — नोंदणीमुळे पुराव्याची किंमत मोठ्या प्रमाणात वाढते आणि सर्व प्रकरणांमध्ये हे शिफारसीय आहे).

HAMAची मर्यादा: HAMA अंतर्गत दत्तक घेणे सामान्यतः CARA-पालन करणारे नसते. हे CARA पोर्टलद्वारे जात नाहीत किंवा SAAचा समावेश करत नाहीत. Supreme Court of India आणि विविध High Courts यांनी असे ठरवले आहे की, अधिकृत मार्गाने दत्तक घेण्यासाठी कायदेशीरदृष्ट्या मोकळ्या असलेल्या मुलांसाठी CARA/JJ Act प्रक्रिया अनिवार्य आहे.

2015 चा किशोर न्याय अधिनियम अंतर्गत दत्तक घेणे (धर्मनिरपेक्ष दत्तक)

JJ Act सर्व धर्मांच्या नागरिकांसाठी धर्मनिरपेक्ष, सार्वत्रिक चौकट उपलब्ध करून देते ज्याद्वारे दत्तक प्रक्रिया करता येते. या प्रक्रियेचे नियमन कलम 56–73 आणि Adoption Regulations, 2022 द्वारे केले जाते.

कोण दत्तक घेऊ शकतो (पात्र PAPs)? कोणताही भारतीय नागरिक — धर्म, वैवाहिक स्थिती किंवा लिंग यांच्याशी संबंधित नसलेले (अटी लागू) विवाहित जोडपे: किमान 2 वर्षांचा स्थिर वैवाहिक संबंध; एकत्रित वय 110 वर्षांपेक्षा जास्त नसावे; मोठ्या पालक आणि मुलाच्या वयातील फरक 45 वर्षांपेक्षा जास्त नसावा (विशिष्ट प्रकरणांमध्ये शिथिलता) एकल महिला: कोणत्याही लिंगाच्या मुलाला दत्तक घेऊ शकते एकल पुरुष: फक्त मुलाला दत्तक घेऊ शकतो PAP चे किमान वय: 25 वर्षे

दत्तक घेण्याची मुलांची पात्रता मुलांना दत्तक घेण्यासाठी Legally Free for Adoption (LFA) म्हणून जाहीर केले पाहिजे, हे बालकल्याण समिती (CWC) द्वारे केले जाते — जैविक पालक किंवा विस्तारित कुटुंबाकडे परत पाठवण्याचे प्रयत्न संपल्यानंतर. यामध्ये अनाथ, सोडलेली मुले आणि पालकांनी सोडलेली मुले यांचा समावेश होतो.

CARA दत्तक प्रक्रिया — टप्प्याटप्प्याने

Step 1: CARA पोर्टलवर नोंदणी PAPs त्यांच्या ओळखपत्र, पत्ता, उत्पन्न, विवाह प्रमाणपत्र, वैद्यकीय अहवाल, घर अभ्यास अहवाल यांसारख्या कागदपत्रांसह CARA पोर्टलवर नोंदणी करतात.

पायरी 2: गृह अभ्यास अहवाल PAPs साठी नियुक्त केलेले SAA एक गृह अभ्यास अहवाल (HSR) तयार करतात — कुटुंबाची उपयुक्तता तपासणारा हा एक मूल्यमापन आहे. यासाठी साधारणतः 1–3 महिने लागतात.

पायरी ३: संदर्भ नोंदणी आणि मंजुरीनंतर, PAPs एका रांगेत ठेवले जातात. त्यांच्या प्रोफाइलशी जुळणारे (वय श्रेणी, लिंग, स्वीकारलेली आरोग्य स्थिती) मूल उपलब्ध झाल्यावर, त्यांना Child Study Report (CSR) आणि वैद्यकीय अहवाल मिळतात. त्यांना स्वीकारण्यासाठी किंवा नकार देण्यासाठी १५ दिवस दिले जातात (एक नकार देण्याची परवानगी आहे).

चरण ४: दत्तकपूर्व पालकत्व काळ स्वीकृतीनंतर, कायदेशीर प्रक्रिया प्रलंबित असताना मुलाला संभाव्य दत्तक पालकांसोबत दत्तकपूर्व पालकत्व काळात ठेवले जाते. या टप्प्यात भावनिक बंध तयार होतात आणि औपचारिक दत्तक प्रक्रियेपूर्वी कुटुंब एकत्रितपणे कार्य करू शकते.

पायरी 5: न्यायालयाचा आदेश PAPs मुलाच्या नियुक्तीनंतर 30 दिवसांच्या आत Children's Court (किंवा District Court) मध्ये याचिका दाखल करतात. न्यायालय CARA च्या अनुपालनाची पडताळणी करून दत्तक आदेश जारी करते. न्यायालयाच्या आदेशानंतर दत्तक प्रक्रिया अंतिम होते.

स्टेप 6: दत्तक ग्रहणानंतरची फॉलो-अप प्रक्रिया SAA दत्तक ग्रहणानंतर 2 वर्षे फॉलो-अप भेटी घेतो आणि CARA ला अहवाल सादर करतो.

आंतरदेशीय दत्तक प्रक्रिया

भारतीय मुलांना परदेशात राहणारे भारतीय नागरिक (अनिवासी भारतीय) आणि विदेशी नागरिक दत्तक घेऊ शकतात. आंतरदेशीय दत्तक प्रक्रिया CARA मार्फतच केली जावी लागते आणि हाग कन्व्हेन्शनच्या नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. या प्रक्रियेत भारतीय आणि दत्तक घेणाऱ्या देशाच्या अधिकाऱ्यांचा समावेश असतो आणि ही प्रक्रिया देशांतर्गत दत्तक प्रक्रियेपेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त वेळ घेते (साधारणतः 3–5+ वर्षे).

धार्मिक अल्पसंख्याक आणि दत्तकत्त्व

भारतामध्ये मुस्लीम, ख्रिश्चन, पारशी आणि ज्यू यांच्यासाठी दत्तकविधानासाठी कोणताही वैयक्तिक कायदा नाही — त्यांच्या वैयक्तिक कायद्यांमध्ये (इस्लामिक कायदा, इंडियन ख्रिश्चन मॅरेज अॅक्ट इत्यादी) दत्तकविधानाला कायदेशीर संस्था म्हणून मान्यता नाही. या समुदायांसाठी दत्तकविधानाचा एकमेव कायदेशीर मार्ग म्हणजे JJ Act आणि CARA द्वारे आहे.

पर्याय — Guardians and Wards Act, 1890 अंतर्गत पालकत्व — संरक्षक आणि पाल्य यांच्यात नातं निर्माण करतं, परंतु पूर्ण कायदेशीर पालकत्व देत नाही.

व्यवहारिक मुद्दे

लवकर सुरुवात करा — CARA साठी निरोगी बालकांच्या रांगा लांब असू शकतात (कधी कधी 2-4 वर्षे); विशेष गरजा असलेल्या मुलांना सहसा जलदपणे स्थान दिले जाते प्रमाणित SAA सोबत काम करा — फक्त CARA-प्रमाणित संस्था JJ Act अंतर्गत दत्तक प्रक्रिया सुलभ करू शकतात दत्तक आदेशाची नोंदणी करा — न्यायालयीन आदेशाची स्थानिक नागरी प्राधिकरणाकडे नोंदणी करा आणि सर्व नोंदी अद्ययावत करा (जन्म प्रमाणपत्र, शाळा, विमा) HAMA विरुद्ध JJ Act — जर तुम्ही हिंदू असाल आणि खाजगीरीत्या दत्तक घेऊ इच्छित असाल (CARA द्वारे नाही), तर जोखीम समजून घेण्यासाठी वकीलाचा सल्ला घ्या — CWC च्या सहभागाशिवाय HAMA अंतर्गत दत्तक घेणे कायदेशीर आव्हानांना सामोरे जाऊ शकते दत्तकानंतरचा समर्थन — CARA च्या Adoption Resource and Information Guidance System (ARIGS) द्वारे दत्तक कुटुंबांना समुपदेशन आणि समर्थन दिले जाते

निष्कर्ष

भारतात दत्तक प्रक्रिया, कायदेशीरदृष्ट्या गुंतागुंतीची असली तरी योग्य मार्गदर्शनाने ती स्पष्टपणे संरचित आहे. JJ Act / CARA मार्ग नागरिकांसाठी कायदेशीरदृष्ट्या मजबूत आणि बालकेंद्रित दत्तक प्रक्रिया उपलब्ध करून देतो. आपल्या परिस्थितीसाठी कोणता आराखडा लागू होतो हे समजून घेणे आणि योग्य अधिकाऱ्यांशी काम करणे हे यशस्वी दत्तक प्रक्रियेचे मूलभूत तत्त्व आहे.

हा लेख भारतातील दत्तकविधानाच्या सामान्य शैक्षणिक माहितीची पूर्तता करतो. हे कायदेशीर सल्ला नाही. दत्तकविधान प्रक्रिया जटिल आणि तथ्य-विशिष्ट असतात. नेहमी पात्र वकीलांचा सल्ला घ्या आणि CARA-मान्यताप्राप्त दत्तक संस्था सोबत काम करा. Law Saral हे एआय-सक्षम तंत्रज्ञान व्यासपीठ आहे — कायदा फर्म किंवा कायदेशीर सल्लागार नाही.